Nananaginip ka ba, Tatay?
Sana’y nananaginip ka ng malalawak na karagatan, magagandang kagubatan, at mga parang na puno ng buhay-ilang. Sana nakahiga ka roon at nananaginip ng masasarap na isda at malaking huli. O lumalangoy ka ba sa dagat kasama si Sassuma Aana, ang kaluluwa ng dagat, na inaalagaan ka pati na rin ang mga balyena, selyo, at isda? Matulog nang mahimbing, Ataata. Paalam.
Takuus Ataata – Hanggang sa muli, Tatay
Ang aking ama ay mukhang payapa sa kanyang maliit na urn sa maliit na mesa; may nakasinding kandila, at nakapatong sa ibabaw ng urn ang kanyang larawan. Ngumiti siya, at ang mga kulubot sa paligid ng kanyang mga mata ay parang yakap—ang aking mga mata, ang mga kulubot na magkakaroon ako sa hinaharap. Dalawampu’t walong taong gulang ako. Isang buwan na ang nakalipas, hinawakan ko ang kanyang kamay habang nakikiusap na tingnan niya ako nang huli: “Pakiusap, Tatay, buksan mo naman ang iyong mga mata at tingnan mo ako?” Ang tanging sagot na narinig ko ay malalakas na beep at ang pag-uga ng mga damit ng mga nars. “Tatay, si Freja ito na nakaupo rito—naririnig mo ba ako?” Isang pisil, nang buong lakas ng kanyang malalaki at nakabuklat na mga kamay. Hindi ko na matiis na umupo roon; ayaw ko nang makipag-usap sa iba pang mga taong nakasuot ng puting amerikana na nakapikit ang mga mata. Kaya sumakay ako ng tren pauwi mula Falster patungong Copenhagen. Kinabukasan, binuksan niya ang kanyang magagandang mata, at sa katapusan ng linggo ay inilipat siya sa isang bagong silid. Noong Lunes ng umaga, siya ay pumanaw. Nobyembre 6, 2023. Habang nakahiga siya doon, hinihiling ko na sana kasama na niya ang dagat at ang ina nito. Binigyan ko ang sarili ko ng isang pangarap—isang pag-asa para sa kinaroroonan niya. Mangangaso, mangingisda, musikero, artesano, bumbero, kaibigan, kapatid, anak, at ama. Ang matandang taga-Greenland na sana’y nabuhay nang mas matagal pa. Binigyan niya ako ng aking dugo, aking lakas, aking kaligtasan, aking balat, aking mga mata.”
Nang mamatay ang kanyang ina, sinabi niya, “Kaya ngayon ay kinuha na siya,” at kinabukasan ay nakakita siya ng qajaq sa mismong lugar kung saan namin ngayon ihahawan ang kanyang abo—sa mismong lugar kung saan niya pinapasyal ang aso niya araw-araw sa loob ng 30 taon.” Nasa kalagitnaan ako ng pagbibigay ng talumpati para sa aking ama. Nakatayo kami sa kubo ng mga mangangaso sa dalampasigan sa Stubbekøbing. Puno ang silid ng matagal nang mga kaibigan, pamilya, at ilang kaibigan ko na gustong dumalo at sumuporta sa akin. Tinapos ko ito sa: “Sana ay malugod kayong tanggapin niya—iya, ang kaluluwa ng dagat—ngayon na maglalayag na tayo para ikalat siya. Pakisabi ninyong kumusta sila at mag-toast. Takuss, Ataata!” Hindi ako makapaniwala na nagawa ko iyon. Ginawa ko nga ba iyon? Totoo ba talaga ito?
Pero gusto kong—lumabas ang talumpati bilang mabilis na agos ng mga salita; naisulat ko ito sa loob ng labing limang minuto. Yakyakin ko ang lahat ng gustong yakapin; pinasasalamatan ko ang lahat ng nagpapasalamat sa akin. Lutang ako sa agos ng mga bibig, mata, at kamay, at ngumingiti ako at nalulutang sa mga alon ng pag-ibig. Dinadala ako ng agos sa isang bagong paglalakbay. Bumubuo ito ng mga tanong na hindi ko pa natatanggap ang mga sagot; bumubula ang mga ito sa ilalim ng aking balat. Nagigising ang mga espiritu sa aking mga buto at pinapadala ako sa aking lakbayin. Nais kong mas makilala ang aking sarili; nais kong makilala ang sinaunang dagat na ito na bumuhos sa loob ko. Sana nga ay mas maaga itong dumating, habang nandito pa siya.
Ang Dalagang Naghanap sa Ina ng Dagat
Anim na taong gulang ako at nakaupo sa isang dog sled na nakasuot ng anorak, hawak ko ang ulu ng aking lola sa tuhod—isang kutsilyo ng kababaihan sa Greenland—na ngayon ay naka-tattoo sa kaliwa kong braso, katabi mismo ng puso ko. Magpapalabas kami ng maikling dula tungkol sa batang babae na naghanap kay Sassuma Aana. Ako lang ang may lahing Greenlandic sa klase ko sa elementarya sa Stubbekøbing, at labis akong nalungkot dahil hindi ako nakuha sa pangunahing papel. Gusto ko sanang gumanap bilang si Pani, na nagligtas sa huli at sa nayon. Siguradong dapat ako iyon, hindi ba?
Hindi ko naaalala na madalas nating pinag-usapan ang pagkabata ng aking ama o ang kanyang mga alaala sa Greenland. Natutunan kong magbilang hanggang lima nang may matinding pagnanais na matutunan ang wikang hindi na maalala ng aking ama. Parang isang bagay na gustong-gusto mong pag-aari, ngunit nawala sa kaguluhan ng paglilipat mula Nanortalik patungong Qaqortoq hanggang Amager, at marahil tuluyang naglaho sa Nykøbing Falster. Bawat taon ay kumakanta kami ng isang Greenlandic na awit ng Pasko sa paligid ng puno: “Gavida, gavida, gavinjaput.” Kumanta kami nang malakas, tumawa, yumuko, at umiling-iling, ayon sa kaugalian, habang sumisilay ang liwanag ng kandila kasabay ng mga Greenlandic na kuwintas sa puno.
Hindi namin kailanman pinag-usapan ang pagiging iba—ganito lang talaga. Madalas kaming nasa kalikasan, sa tabing-dagat, dahil payapa doon at doon ka lang maaaring maging sarili mo. Marami kaming kinain na isda, hipon, at ligaw na hayop. Sarsa at sariwang patatas na Danish. Ilang kilo ng kabute na aming pinulot sa gubat, at mas marami pang kilo ng rapeseed na aming inani mula sa hardin. Bihira kaming nag-uusap tungkol sa mga taong wala na sa amin, pero natutunan ko agad na may mga taong namamatay nang bata pa, at maaaring maging mabagsik ang buhay. Lahat ng mga buhay na ito—na may mga tinig na wala na rito—ay natagpuan namin nang inayos namin ang bahay ng aking ama. Kabilang sa maraming bagay, nakita ko ang isang balat ng selyo, isang maskara, isang burdang unan na may disenyo ng asong-snowmobile at mga babaeng nakasuot ng tradisyunal na damit, walong kampanilyang may butil-butil, tatlong album ng larawan mula sa Nanortalik at Qaqortoq, at ang kahon ng pananahi ni Nini Alice. Maingat kong inilagay ang aming munting pamana sa mga kahon na may nakasulat na “GREENLAND.” Lahat ng mga tinig na ito na maaaring makasagot sa lumalago kong mga tanong. “Sino ako? Saan ako? Saan ako nanggaling? Maaari mo ba akong sagutin?”
Isang dayuhan sa sariling bansa
Dalawampu’t limang taong gulang ako. Nakaupo kami sa isang bodega nang hatinggabi, na may usok at serbesa na umiikot sa paligid namin. “Hindi ba ang Denmark ang pinakamagandang bansang maaaring nagkolonya sa Greenland?” Tinitigan ako ng nobyo ko nang may kayabangan at pagkatapos ay nagpatuloy: “…Ibig kong sabihin, kung mag-iisip tayo ng alternatibong realidad, isipin mo kung Russia o Estados Unidos ang naging mananakop?” Nag-aalab sa galit ang aking mga ninuno sa aking kaluluwa; sumisigaw ang buong pagkatao ko. Kung mag-iisip tayo ng alternatibong realidad, hindi ba puwedeng isa na walang mananakop at mapapanatili ng bawat isa ang sariling bansa!?
Sa susunod na buwan, maglalakad kami nang mahaba sa tabing fjord sa Valbyparken. Pakiramdam ko gusto kong sumigaw at magwala. Binubuksan muli ang malalalim na sugat, at hindi ako makasagot sa kahit ano—hindi ako makipagtalo, ayaw ko, at hindi ko kaya. “Sige na, Freja—hindi ka naman inaapi. Hindi na nga sinasakop ng Denmark ang Greenland. Hindi ka rin naman talaga taga-Greenland—hindi mo nga alam ang wika roon? Hindi ka naman talaga mukhang isa sa kanila. Kaya paano ka magkakaroon ng alam?” Mahigpit niyang hinahawakan ang kamay ko; hindi ako makawala, hindi maalis ang pakiramdam ng pagkabigo—pagkabigo sa bahagi niya, ang lalaking mahal ko, at pagkabigo sa sarili ko, dahil hindi ko siya kayang kontrahin. Hindi ko siya kayang layuan at iligtas ang sarili ko. “Tandaan mo lang na isinulat ko ang thesis ko sa Greenland, kaya alam ko ang sinasabi ko.” Basâ ang pisngi ko sa galit at nagyeyelong luha, at umiling ako. Nagtatago na lang ako, nagtatago, at naglalaho. Pinapatahimik ko ang boses ko at ang mga ninuno ko. Kapag may balita tungkol sa Greenland, natatakot ako sa sasabihin niya. Kapag may ibang nagsasalita tungkol sa Greenland, natatakot ako sa sasabihin niya. Kumakalat ito na parang lason sa buong katawan ko; tumitigil akong gamitin ang boses ko. Natatakot ako sa maaaring sabihin ng iba, at sa hindi ko masabi bilang tugon.
Ngunit nakikita ko rin ang mga mukha sa kalye, nakikita ko ang mga mukha sa mga tinig na hindi makilala kung sino ako. Pagkatapos ng lahat, hindi naman ako mukhang Dane, hindi ba? Ang mga dura, palayaw, at masusing titig ay naglilibot sa aking buhok, balat, at kuwento. Ang pakiramdam ng pagiging dayuhan ay bumabalot sa akin na parang piraso ng tela na kumakaway sa aking balat. Mahigpit itong bumabalot sa akin at kumakapit sa akin sa tuwing tinatanong ako ng mga tanong na nag-iisa sa akin.
Dahil wala talaga akong alam.
“Hindi ka naman purong Danish, di ba?” “Hindi ka ba galing sa Africa?” “Pasensya na, pero taga-Brazil ka ba?” “Hindi ka naman galing sa Greenland, di ba?” “Hindi iyon maaaring tama! Sa buhok mong ganoon?” “Pero anong porsyento?” “TULOY, KAHIT SAAN KA MAN NGA GALING???” “Hindi mo ba matutukoy sa hitsura mo lang??” “Hindi ka puwedeng puro Danish at Greenlandic lang, di ba?” “Tiyak na may lahi ka sa ilan sa kanila.” “Tiyak na may bahagi niyan sa dugo mo.” “Nagpa-genetic test ka na ba?” “Nagsisinungaling ka—taga-Brazil ka!?” “Sa buhok mong ganoon? Hindi naman pang-Greenland ‘yan, ‘di ba?” “Sige, ikaw nga ang kakaibang taga-Greenland.” “Pwede ko bang hipuin ang buhok mo?”
Ako, na nakikilala ang aking sarili
Hindi na kami magkasama—ang lalaking nagpababa ng aking kumpiyansa at nagpahamak sa akin ng katahimikan. 29 na ako, nakatayo sa Saxogade, at kasalukuyan kong isinasara ang café. May isang babaeng Inuit na dumaan sa tabi ko; ngumiti ako sa kanya at tinaas ko ang aking mga kilay. Itinaas niya ang kanyang mga kilay pabalik sa akin at KITA NIYA AKO. “Magkaroon ka ng napakagandang gabi,” sabi niya habang dumaraan. Nakilala natin ang espiritu ng isa’t isa; nakita natin ang isa’t isa. Napukaw ang damdamin ko, itinaas ko ang isa sa mga bangko at inilagay sa mesa ng café; isang maliit na luha ang dumampi sa pisngi ko. Ngumiti ako, huminga nang malalim, at naisip: Ay, ang sarap talaga kapag nangyayari ‘yan. Kapag nararamdaman kong kinikilala ako. Kapag alam kong pupunta ako sa isang lugar na may ibang Inuit, napapansin kong hinihila kong mahigpit ang buhok ko sa likod, nagsusuot ng mga kuwintas, naaalala kong kunutin ang noo at kulubutin ang mukha, at ngumingiti nang may init. Itinatago ko ang malaki kong buhok at ipinapakita ko ang tattoo ko. Natatakot akong baka hindi nila makita na isa rin ako sa kanila.
Sa unang pagkakataon na bumisita ako sa Nunarput Kalaallit Nunaat, labinlimang taong gulang ako. “Immuksukkullu?” Tinitigan ako ng matanda. Nasa biyahe kami sa sled—ang lola ko, ang nanay ko, at ako. Natatabunan ng niyebe ang mga bundok, at tanaw namin ang yelo na natutunaw patungo sa dagat. Nagniningning ang araw, at ito ang pinakamagandang araw sa loob ng isang daang taon. Tumingin ako sa kanya nang nalilito at nauutal, “Pasensya na?” Ngumiti siya pabalik at tumaas ang kanyang mga kilay: “Gatas at asukal?” Isang mainit na alon ng kagalakan ang kumalat sa aking dibdib. Akala ba niya talaga na nagsasalita ako ng wika? Ganoon lang ba ang tanong niya sa akin? Mula pa noong unang araw, nararamdaman ko na ang pakiramdam ng pag-uwi. Ang pagnanasa na lumulutang sa aking dibdib ay bahagyang gumaan nang kami’y lumapag sa Kangerlussuaq. Lalo pang humupa ang aking pagnanasa habang naglalayag kami sa gitna ng mga iceberg, at hinahalikan ng araw ang bawat hininga ko. Nawala ito nang kami’y magmaneho patungo sa talampas ng yelo at tumapak sa malinaw na yelo. Pinapasalamatan ng aking paghahangad ang tanong niya tungkol sa “immuk sukkullu.” Sabik na sabik itong sumagot at sabihin: “Aap, qujanarujussuaq.” Sabik na sabik itong manatili sa mahiwagang lupain na ito kasama ang mga mahiwagang taong ito, na nagpapagising sa mahika sa loob ko. Hindi na muling nakauwi ang aking ama; paulit-ulit niyang ipinagpabukas ang paglalakbay. Dapat ay narito siya; dapat ay muling nakatayo siya sa bundok sa kanyang pisikal na anyo.
Marahil ay natakot siyang hindi na niya magagawang magsalita ng wika? Na hindi na siya muling makikita? Marahil ay sumigaw at nag-iyak ang kanyang pagka-hangad hanggang sa ito ay naging isang bagyong panloob na walang salita. Alam kong ito ang unang lugar na kanyang pinuntahan nang lumangoy matapos naming ikalat ang abo niya sa tubig sa baybayin ng hilagang-silangan ng Falster. Lumangoy kasama ang kanyang mga kapatid, na wala na rito, patungo sa bukas na yakap ng Sassuma Anaana. Patungo sa kaharian ng mga espiritu.
Kailan ako sapat nang Greenlandic-Danish?
Pero kailangan ko lang maging ako, dahil ako lang ako.
Hindi ako kalahati, o isang-kapat, o isa’t kalahati—ako ay isang buong tao. Ako ay
Inuk. Ako ay sirena; ako ay asin at asukal at sarsa na may jelly ng pulang currant. Ako ay Danish.
Ako ay maganda, mabuti, at tunay, gaya ng kung ano ako.
At hindi, hindi mo maaaring hawakan ang buhok ko.
Asavakkit Ataata – Mahal kita, Tatay
Bumalik na ang boses ko. Natunaw na ang yelo; nagising na ang aking espiritu.
Nakahiga ang aking ama sa kama sa ospital, nakapikit ang mga kamay.
Hawak niya ang isang maliit na bouquet ng mga bulaklak, at may isang balahibo na nakasuksok sa kanyang buhok. Ang
dalamhati ay bumabagsak na parang mahabang hininga, kumakalat sa buong katawan ko at bumabalot sa akin. May naiwan pakiramdam ng ginhawa sa ilalim nito—hindi na siya nasasaktan. Isa-isa, niyayakap namin ang isa’t isa at tinitingnan siya, pinag-uusapan ang kanyang mga huling araw. Ito ang unang bangkay na nakita ko. Ang kanyang espiritu ay umagos palabas ng kanyang katawan at kumuhang bagong anyo. Marahil nakatayo siya roon kasama namin, sa isang malinis na silid na puno ng mga taong may mabubuting puso na umiiyak. Malapit na naming sabihin ang aming huling pamamaalam. Lumapit ang bago kong kasintahan at hinawakan ang kanyang kamay: “Paalam, Erling, ingatan mo ang sarili.” Dahan-dahan akong sumunod sa kanya at umupo, inilagay ko ang isang kamay sa malamig na katawan. Nanlalamig ang boses ko, at halos hindi na ako makapagsalita. Napakabagal, halos walang tunog, nakahagulgol ako: “Hi, Ataata, nangyari nga, huh? Asavakkit.” Nilulunok ko ang hininga at tiningnan ko ang nakapikit niyang mga mata, ang mga pekas sa matanda niyang mukha; inukit ko sa isip ko ang mukha niya. “Ingat sa paglalakbay, Papa. Paalam, takuss.” Ang lalamunan ko ay parang ilog. May isang malaking bato roon, humaharang sa agos, at sa labas ng lalamunan ko, umaagos ang luha mula sa aking mga mata. Ang mga mata niya. Hinalikan ko siya sa noo at umatras ako mula sa kama. Huli na para pag-isipan pa ang lahat ng mga bagay na hindi ko kailanman nalaman ang sagot. Kailangan ko na lang hanapin ang mga iyon sa ibang lugar. Sa karagatan, sa bahagi niya na bahagi rin ng akin, sa ating mga naiwan, sa ating mga naiiba, sa ating mga walang ama.
Kailangan kong makipag-usap sa mga taong nakakaramdam ng parehong pakiramdam—o sa mga hindi. Isang araw makakayakap ako nang mag-isa, at pagdating noon ay hindi na ito magiging mahalaga, dahil makakahanap na ako ng kapayapaan.
May-akda: Hindi kilala
Manlalathala: De Grønlandske
Kasamang may-akda: Rikke Laursen Bjerg
